Tüketici tercihleri üzerine ön yargılı olmamak gerçeği yıllardır konuştuğumuz ancak birçok satış profesyoneline kabul ettirmekte zorlandığımız bir bakış açısı. Bu ürün pahalı zor satılır, bu daha ekonomik daha kolay satılır düşüncesi bazı markalar söz konusu olduğunda bizi ters köşe yapabiliyor.

Normal koşullarda bir ürünün fiyatı arttıkça talebin düşmesini bekleriz. Ancak burada ismini vermeyeceğim bir saç şekillendirici markasının durumu bizleri şaşırtmaya devam ediyor. Fiyatı ne kadar yükselirse arz-talep dengesi o kadar “ulaşılmaz” bir noktaya ilerliyor. Üstelik bu markayı satın alanların, önerenlerin büyük çoğunluğu orta gelir seviyesinde.   

O zaman haydi hep beraber tüketici tercihlerinin mantık dışı ama bir o kadar da havalı dünyasını  ziyaret edelim. İşte o öderken elimizin titrediği ama ruhumuzu şımartan satış kararlarımızı inceleyelim. Yani Veblen Etkisi’ni masaya yatıralım.

Veblen Etkisi, bazı ürünlerde fiyat arttıkça talebin de artması durumu. Normalde pahalı ürün daha az satmalı gibi görünür ama burada tam tersi olur. Çünkü bu ürünler ihtiyaç için değil, statü ve prestij göstermek için satın alınır. Pahalı olmak, ürünün kaliteli, özel ve herkesin ulaşamayacağı algısını yaratır. Bu da ürünü daha cazip hale getirir. İnsanlar aslında ürünü değil, o ürünün verdiği buradayım mesajını satın almış olur.

Fiyat etiketi arttıkça ürünün cazibesi de katlanarak artar.

Hayatın doğal aktığı, hepimizin bütçesini mantıklı bir şekilde yönettiği bir dünyada bir şey ucuzlarsa ona koşarız ama Veblen dünyasında işler tam tersi işler. Bir çantanın fiyatı 5 bin liradan 50 bin liraya çıktığında, o çanta birden dünyanın en güzel objesine dönüşüverir. Çünkü bu etkiye göre fiyat ne kadar özel olduğunun kanıtıdır. İnsanlar, pahalı olanın mutlaka daha kaliteli veya daha üstün olduğuna dair gizli bir inanç besler. Bu yüzden indirim reyonları yerine, yanına yaklaşılmayan o cam bölmelerdeki ürünler hepimizi etkiler ve alma hayali kurdurur.

Amaç ihtiyaç gidermek değil tamamen statü sembolü oluşturmaktır.

Kimse sadece zamanı öğrenmek için yüz binlerce dolarlık bir saat almaz, çünkü o saat aslında sahibinin kim olduğunu gösterir. Veblen ürünleri, toplum içindeki yerinizi ve ekonomik durumunuzu cümle aleme ilan ettiğiniz araçlar. Bu ürünleri satın aldığınızda aslında bir kumaş parçası, çanta veya bir metal yığını değil, seçkin bir azınlığa ait olma mesajını satın alırsınız. Sosyal hiyerarşide üst basamaklara tırmanmanın en kısa yolu, herkesin alamayacağı o şeyi kolunuza takmaktır. Gösterişçi tüketim dediğimiz bu durum, tamamen başkalarının bakış açısını yönetmekle ilgili.

Sınırlı üretim ve ulaşılmazlık hissi arzuyu tetikler.

Eğer bir ürüne herkes sahip olabiliyorsa, o ürün Veblen etkisini kaybetmiş demektir. Markalar bu yüzden sınırlı sayıda veya sadece referansla gibi taktiklerle ulaşılmazlık illüzyonu yaratırlar. İnsan psikolojisi, zor elde edilene karşı her zaman daha büyük bir açlık duyar. Bir şeyi almak için sıra beklemek veya yüksek bedeller ödemek, o ürünü sıradanlıktan çıkarıp bir zafer sembolü haline getirir. Ulaşılmazlık arttıkça, o ürüne sahip olmanın getirdiği tatmin duygusu da doğru orantılı olarak yükselir. Bu yüzden bazı markalar, stokları olmasına rağmen kapılarında kuyruklar oluşturulmasına bayılırlar.

Sosyal onay alma arzusu mantıklı kararların önüne geçer.

İnsanoğlu sosyal bir canlı ve kabul görmek, parmakla gösterilmek ister. Veblen etkisi tam olarak bu beğenilme açlığımızdan beslenerek bizi mantıksız harcamalara sürükler. Çevrenizdeki herkesin lüks bir markayı konuştuğu bir ortamda, o markaya sahip olmamak kendinizi dışlanmış hissetmenize neden olabilir. Bu yüzden bazen üç ay boyunca sadece makarna, pilav yumurta yiyecek olsak bile o son model telefonu cebimize koymaktan çekinmeyiz. Çünkü o telefonun masanın üzerine konulduğunda yaratacağı etki daha değerlidir.

Klasik bir bakış açısıyla fiyat artarsa talep düşer diye bir inancımız var elbette ama Veblen, bu kuralı bulunduğu yerden füzeyle uzayın sonsuz boşluğuna bırakıyor gibi. İktisatçı Thorstein Veblen tarafından ortaya atılan bu kuram, insanın her zaman rasyonel bir varlık olmadığını kanıtı. Lüks tüketim pazarının kocaman bir imparatorluğa dönüşmesinin arkasındaki biricik güç de budur. Eğer bu dünyada herkes mantıklı kararlar verebilseydi, muhtemelen bugün çoğu lüks marka çoktan iflas etmiş olurdu.

Şimdi elinizde bulunan markalara, işlere, projelere bir bakma ve burada bahsettiğim birçok ürüne göre daha elverişli fiyat skalasına sahip olmasına rağmen, bizim ön yargılarınız nedeniyle hak ettiği satış performansını neden sağlayamadığını düşünme zamanı.

"Hepimiz önyargıyı kötüleriz, ama hala önyargılıyız." Herbert Spencer

Referans
Aylak Sınıfın Teorisi (The Theory of the Leisure Class), Thorstein Veblen



Dosya

Özgür Köşe

Dünyada Eczacılık

Sektörel Bakış

Çepeçevre

Kültür Sanat